Alþjóða leiklistardagurinn 27. mars 2026
Þú ert til.
Stundum ferðumst við á nýja staði. Ekki landfræðilega heldur innra með okkur.
Við lærum eitthvað nýtt um okkur sjálf, og um leið um heiminn og stóra samhengið. Og allt er breytt.
Á þessum ferðalögum birtist okkur nýr veruleiki, nýtt sjónarhorn, við hræðumst, við metum, opnumst, tengjumst hjartanu, við skiljum, við endurfæðumst. Þessi augnablik getum við átt í gegnum erfiða lífsreynslu, ánægjulega lífsreynslu, áföll en stundum eigum við þessi augnablik í myrkrinu í salnum. Þegar við berjum augum nýja heima, nýja staði innra með okkur, í gegnum persónurnar, myndirnar, tónana, töfrana. Á bestu augnablikunum í leikhúsinu.
Leikhúsið og listin gengur út á að þora að fara þangað, í þetta hættulega ferðalag innra með okkur. Á þennan lífshættulega stað. Kafa á dýpið. Það er óþægilegt, afhjúpandi, skelfilegt, skemmtilegt, gjöfult og grillað, gróteskt og gefandi. Ef okkur tekst að kafa þangað sem listafólk þá smitar það yfir salinn og inn í hjarta áhorfandans. Það er óútskýranlegt, óáþreifanlegt, það er einhvers konar pínulítið kraftaverk. Einhvers konar risastórt kraftaverk. Ögurstund. Umbreyting.
Í dag stöndum við á tímamótum. Heimurinn er að splundrast. Við eigum að vera með eða á móti, svona eða hinsegin. Við eigum að tilheyra ákveðnum hópi, hafa ákveðnar skoðanir, vera af ákveðinni tegund. Svo er keppst um að gera upp á milli þess hver eigi sér ríkari tilverurétt. Hver fái plássið. Hver eigi plássið.
Þeir fullorðnu menn sem ráða heiminum í dag verja öllum sínum tíma í að berjast við að fela fyrir umheiminum þá brotnu litlu drengi sem búa innra með þeim. Þeir fá svo útrás fyrir minnimáttarkennd sína með valdníðslu, yfirgangi, ofbeldi og sjálfsdýrkun. Þessir menn eru að reyna að þagga niður í listafólki, víðsvegar um heiminn. Banna okkur. Engin mildi, engin hlustun, enginn skilningur.
“Þú ert ekki til. ÉG er til.”
Á svona tímum erum við hættuleg. Listir eru ógn. Leikhúsið er vígvöllur. Því við opnum hugann. Við sjáum inn og sendum út. Við sjáum litla hrædda drenginn. Við finnum hann í myrkrinu. Við ristum hann upp og rannsökum. Skoðum ljósið hans sem var slökkt einhvers staðar á leiðinni. Finnum skugga hans. Við reynum að skilja hann. Við finnum til með honum. Ekki vera hræddur. Ekki sprengja upp heiminn. Við sjáum þig.
Á svona tímum erum við mikilvæg. Á tímum þegar heimurinn er að sundrast. Á tímum sem verið er að sprengja, níðast á, eyðileggja og útrýma. Á tímum þar sem sjónarhorn okkar þrengist stöðugt með vali tækninnar á veru okkar og vitund. Þegar við erum einangruð með heiminn í lófanum en ekki lengur frelsi til þess að velja hvað við sjáum þar og hvar sannleikann er að finna.
Listafólk á að taka frumkvæði. Eiga samtal við samtímann. Við eltum ekki breytingar. Við erum breytingin. Við erum byltingin. Þess vegna munum við ekki þegja. Við höfum alltaf verið hérna. Og við erum ekki að fara neitt.
Það er í leikhúsinu sem við finnum úr hverju við erum gerð. Hvað sameinar okkur. Finnum til með hvert öðru. Hlustum. Sýnum inn. Styrkurinn liggur í berskjölduninni. Allur heimsins styrkur. Mildin er hugrökk. Við leitum sannleikans. Í leikhúsinu finnum við að við erum til.
Ég er til af því að þú ert til.
Í leikhúsinu finnum við sársaukanum farveg, við lærum að skilja það sem við þekkjum ekki, fáum sjónarhorn á líf þeirra sem við hræðumst, þekkjum ekki, óttumst og dæmum. Við uppgötvum, miðlum, lærum, leitum, finnum, sjáum, skiljum. Við bognum, brotnum, rísum upp og endurfæðumst.
Augnablikin í leikhúsinu. Orðin í leikhúsinu.
Eyjólfur blindi í Sölku Völku huggar brotna og sorgmædda Sölku á ögurstundu í lífi hennar, þegar hann veit að mamma hennar er dáin og ekkert verður samt á ný:
“Ég veit ekki hvort þú ert að hrína en ef svo er þá ætla ég bara að segja við þig að í þessu plássi er þýðingarlaust að hrína. Því það getur enginn huggað mann nema maður sjálfur. En nú er liðið á nótt. Og það er ekkert eins gott og að sofna. Bæði fyrir þá sem blindir eru og eins fyrir þá sem sjónina hafa. Og svo lítum við hvert eftir öðru eftir því sem við best getum, ef við skyldum vakna á morgun.”
-Halldór Laxness
Öll sofnum við, öll vöknum við, öll elskum við, öll syrgjum við. Í leikhúsinu lærum við að tengjast, að trúa, að elska, að fyrirgefa.
VIð sýnum ljósið, brotið, myrkrið, vonina, vakninguna. Við sýnum inn. Við hlustum. Við skiljum. Við erum hér. Við erum ekki að fara neitt.
Þú ert ekki einn. Þú ert ekki ein. Þú ert ekki eitt.
List leikhússins gengur út á þetta og þetta eitt, að fara þangað. Í þetta hættulega ferðalag. Ertu tilbúin í að ferðast með okkur á þessa ókunnu staði? Við skulum reyna að ögra þér, koma þér á óvart, skemmta þér en umfram allt opna þig. Rista þig á hol, kveikja í þér og bræða þig. Bræða okkur saman. Ertu tilbúin?
Tjaldið er dregið frá. Myrkur í salnum. Hjartað tekur kipp. Er þér óhætt? Inn á vígvöll sálarinnar. Verður þetta allt í lagi? Munt þú lifa þetta af? Ljósið læðist inn. Hjartað opnast. Og allt er breytt.
Ég er til og þú ert til.
Við erum til.
Unnur Ösp Stefánsdóttir
Leikkona og leikstjóri
Unnur Ösp Stefánsdóttir er leikkona, leikstjóri og höfundur sem hefur komið víða við á ferlinum. Hún skrifaði verðlauna leikverkin Vertu úlf og Saknaðarilm. Hún skrifaði og leikur nú í einleiknum Salka-ástin og dauðinn í samstarfi Landnámsseturs og Þjóðleikhússins sem byggir á Sölku Völku Halldórs Laxness. Hún hefur hlotið fjölda leiklistarverðlauna, Grímuna fyrir leik í Elsku barni, Dúkkuheimili og Saknaðarilmi og fyrir leikstjórn og handrit í Vertu úlfur og Saknaðarilmi, Edduverðlaun fyrir sjónvarpsseríuna Fanga. Unnur hefur hlotið Stefaníustjakann, Menningarverðlaun DV og Fálkaorðuna og verið valin bæjarlistamaður Garðabæjar. Hún er nú fastráðin við Þjóðleikhúsið.
