Ávarp á Alþjóðlega leiklistardeginum 27. mars 2026
Willem Dafoe, leikari og leikhúsmaður, USA

Ég er leikari og þótt ég sé einkum kunnur fyrir hlutverk mín í kvikmyndum á ég djúpar rætur í leikhúsinu. Ég var leikari í Wooster-leikhópnum í New York á árunum 1977 til 2003. Ég skapaði og lék í ýmsum frum uppfærslum leikhópsins í The Performing Garage – leikhúsinu og fór með þeim í leikferðir um allan heim. Ég starfaði einnig með Richard Foreman, Robert Wilson og Romeo Castellucci. Um þessar stundir er ég listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins. Þetta verkefni, atburðir í heiminum og ástríða mín að snúa aftur til starfa í leikhúsinu, hefur mótað djúpa sannfæringu mína um mikilvægi leiklistarinnar og hinn einstaka, jákvæða kraft hennar. 

Á upphafsárum mínum með Wooster-leikhópnum gerðist það oft að aðsókn á sumar sýningar okkar var afar dræm. Við höfðum fyrir reglu að þegar þátttakendur í sýningunni voru fleiri en áhorfendur mátti aflýsa henni. En við gerðum það samt aldrei. Mörg innan leikhópsins voru ekki leiklistarmenntuð heldur komu úr ýmsum áttum með ýmiss konar menntun og reynslu í farteskinu en með það sameiginlega markmið að skapa leiklist. „The show must go on“ var sannarlega ekki mottó leikhópsins en okkur fannst við skuldbundin áhorfendum okkar. 

Við æfðum gjarnan á daginn og sýndum árangurinn á kvöldin sem verk í vinnslu. Sumar sviðsetningar okkar voru mörg ár í vinnslu og við fjármögnuðum starfið með leikferðum eldri sýninga. Það fór stundum í taugarnar á mér þessi áralanga vinna við sköpun einnar sýningar. Æfingarnar gátu verið býsna þreytandi en engu að síður voru kvöldin þegar við sýndum verk í vinnslu alltaf spennandi, jafnvel þótt fámennur áhorfendahópurinn væri úthrópandi neikvæður í dómum sínum um það sem við vorum að gera. Þannig varð mér ljóst, sama hve fáir eru viðstaddir, að það eru áhorfendur sem gefa leiklistinni merkingu og líf. 

Á skilti í spilavítinu stendur: „You must be present to win,“ þú verður að vera viðstaddur til að vinna. Augljósasti styrkur leikhússins er hin einstaka sameiginlega upplifun sviðsetts sköpunarverks, – ávallt í rauntíma. En svo er sýning auðvitað aldrei nákvæmlega eins. Aldrei hefur leiklistin verið jafn mikilvæg og lífsnauðsynleg, félagslega og stjórnmálalega, eins og nú, og jafn afgerandi fyrir skilning okkar á sjálfum okkur og veröldinni. 

„Fíllinn í herberginu“ er ný tækni og samfélagsmiðlar sem segjast vera nauðsynleg til mannlegra samskipta og félagsskapar en virðast þvert á móti fremur sundra fólki og einangra það. Þrátt fyrir að ég sé ekki á samfélagsmiðlum nota ég tölvuna mína daglega og hef meira að segja gúgglað sjálfan mig og spurt gervigreindina ráða. Maður væri blindur að taka ekki eftir að mannleg samskipti eru í hættu að verða skipt út fyrir félagsskap við tæki. Sumar tæknilausnir eru sannarlega gagnlegar, en að vita ekki hver er hinum megin á rásinni er umfangsmikið vandamál sem stuðlar að kreppu sannleika og veruleika. Þótt internetið geti vakið upp spurningar fangar það afar sjaldan þá töfrandi undrun sem leiklistin getur vakið. Undur sem byggir á þátttöku og athygli og ósjálfráðu endurkasti gjörða og viðbragða við þeim. 

Sem leikari og leikhúsmaður er ég enn staðfastur í trú minni á kraft leiklistarinnar. Í veröld sem virðist einkennast æ meir af sundrungu ofbeldi og drottnunargirni er hlutverk okkar sem störfum við leiklistir að koma í veg fyrir að leikhús verði eingöngu eins konar viðskiptafyrirbæri sem hefur að markmiði að skemmta og gutlast í tómri afþreyingu eða visna í stofnanalegri varðveislu hefða. Miklu fremur er það verkefni okkar að magna styrk leikhússins, –  hæfileika þess til að sameina fólk, hópa og menningu, og umfram allt að ögra og mótmæla gangi atburðanna… 

Gott leikhús storkar hugsun okkar og hvetur okkur og styrkir til betra lífs. 

Við erum félagsverur og líffræðilega gerð til að takast á við umheiminn. Skilningarvit okkar eru eins konar dyr að samskiptum og í þessum samskiptum og félagsskap við aðra, skiljum við betur hver við erum. Með því að segja sögur, með fagurfræði, tungumál, hreyfingu og sviðsmynd að vopni getur leikhúsið sem allsherjar listform sýnt okkur það sem var, það sem er og það sem veröld okkar gæti orðið.  

Willem Dafoe (1955), listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins (La Biennale di Venezia), var meðal stofnenda Wooster Group-leikhópsins sem starfaði í The Performing Garage í New York árin 1977 til 2004 og þróuðu þar afar framsækið leikhús. Hann starfaði einnig með Bob Wilson, Marina Abramovic, Richard Foreman og Romeo Castellucci. Í byrjun níunda áratugarins hóf hann einnig að leika í kvikmyndum og hefur síðan hlotið alþjóðlega viðurkenningu fyrir fjölhæfni sína. Hann hefur verið tilnefndur til fjögurra Óskarsverðlauna og hlaut Coppa Volpi-verðlaunin fyrir besta leik á kvikmyndahátíðinni í Feneyjum árið 2018. 

Þýtt af Hafliða Arngrímssyni.

Nýlega skrifaði ég pistil þar sem ég fagnaði fyrirhugaðri stækkun Þjóðleikhússins. Það er löngu tímabær fjárfesting í innviðum sviðslista og markar tímamót í menningarlífi þjóðarinnar. En þegar við horfum til framtíðar sviðslistanna er ekki síður mikilvægt að spyrja: hvað með dansinn?

Danslistin hefur vaxið gríðarlega á Íslandi síðustu áratugina. Dansmenntun hefur styrkst, fjöldi listamanna og danshöfunda hefur aukist og íslenskar danssýningar hafa hlotið athygli bæði heima og erlendis. Þrátt fyrir þetta býr danslistin enn við skort á húsnæði og stuðningi, einkum í samanburði við önnur listform. 

Danshöfundar og dansarar þurfa að æfa í leigðum sölum sem eru oft óhentugir og ekki hannaðir með faglega dansstarfsemi í huga. Geymslu- og vinnuaðstaða fyrir leikmyndir, búninga og tæki er í raun engin. Þetta er staða sem aðrar sviðslistagreinar búa ekki við í sama mæli. Skorturinn á innviðum gerir starfsemina brothætta og takmarkar möguleika listamanna til að vinna stöðugt og af krafti hér heima. Dansinn getur ekki þrifist án rýmis og ef við ætlum að styðja við dansflokk á heimsmælikvarða sem Íslenski dansflokkurinn svo sannarlega er þá þurfum við að mæta þeim þörfum sem eru til staðar. 

Við þurfum ekki að horfa langt til að sjá áhrif þess að styðja við danslist á samfélagið. Í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru danshús nú sjálfsagðir innviðir. Þau eru ekki aðeins æfinga- og sýningarrými heldur menningarhús sem efla samfélagið allt með sýningum, fræðslu, samstarfi við skóla og alþjóðlegum verkefnum.

Það að tryggja dansinum viðunandi vinnuumhverfi myndi ekki eingöngu borga sig fyrir fámennan hóp listamanna. Þar væri hægt að byggja heimili fyrir danslistina og menningarhús fyrir samfélagið allt. Þar gætu áhorfendur notið nýrra sýninga, börn og ungmenni fengið fyrirmyndir í hreyfingu og sköpun, og listgreinar hist og unnið saman. Það gæti orðið vettvangur fyrir alþjóðleg verkefni og aukið sýnileika Íslands á menningarsviðinu. 

Útfærslan á þessum aðstæðum þarf að ráðast í samtali við vettvanginn í heild. Mikilvægt er að ákvarðanir séu ekki teknar án okkar, jafnvel þótt hagræðingarsjónarmið ráði för. 
Ætlum við að styrkja þær stoðir sem nú þegar eru til staðar eins og Dansverkstæðið, Íslenska dansflokkinn og nýtt rými Þjóðleikhússins þar sem mögulega verður pláss fyrir dans eða er þörf á að gera eitthvað annað?
Danslistin er líkamsbundin, alþjóðleg og aðgengileg. Hún talar beint til fólks, óháð tungumáli. Það er löngu tímabært að hún fái rými sem endurspeglar vægi sitt í íslensku menningarlífi.

En við þurfum líka að tala um dans, vekja athygli á listforminu og lyfta því upp.

Nýlega var frumsýndur söngleikurinn Moulin Rouge í Borgarleikhúsinu, sannkölluð söngleikjaveisla þar sem söng-, dans- og leiklist fléttast saman í magnaða upplifun. Í gagnrýni um verkið sem birtist hér á Vísi nýlega er þó varla einu orði minnst á danshöfund, dansara eða þá töfra sem dansatriðin glæða verkinu.
Það finnst mér undarlegt og merki um hvernig dansinn sé ekki talinn jafn á við önnur sviðslistaform. Það er kominn tími til að við tölum um dans og að dansinn verði jafngildur hluti af mengi sviðslista. 

Ég tel að næsta skref sé að sýna framtíðarsýn til langstíma og hefja aftur samtal um að leggja grunn að bættri aðstöðu fyrir danslistina.
Við getum fagnað því að Þjóðleikhúsið stækkar og verði aðgengilegra– en það má ekki verða til þess að danslistin gleymist.
Næsta skref í uppbyggingu sviðslista á Íslandi hlýtur að vera fyrir danslistina.

Greinahöfundur: Lilja Björk Haraldsdóttir, formaður Félags íslenskra listdansara og forseti Sviðslistasambands Íslands

Í dag er alþjóðlegi dansdagurinn. Mikil gróska er í danssenunni á Íslandi í dag. Við eigum danslistafólk á heimsmælikvarða með Íslenska dansflokkinn í broddi fylkingar og  hverju ári eru íslensk dansverk sýnd víðsvegar um heiminn. Lovísa Ósk Gunnarsdóttir dansari, danshöfundur og Listdansstjóri Íslenska dansflokksins skrifað ávarp til heiðurs dansinum.  

Óður til dansins

Ég hef dansað síðan ég man eftir mér. Þegar ég var ungabarn dönsuðu foreldrar mínir með mig í fanginu til að sefa eyrnabólgubarnið sitt. Fjögurra ára stóð ég fyrir daglegum danssýningum í stofunni heima, fimm ára hóf ég dansnám og átján árum seinna útskrifaðist ég sem atvinnudansari. Síðan þá hef ég helgað störf mín danslistinni og fengið tækifæri til að færa „stofuna heima“ í alþjóðlegt samhengi með sýningarferðum víða um lönd. 

Ég man enn eftir “Er þetta Súperman?” dansinum í barnaskóla, fyrsta vangadansinum, hitanum á dansgólfinu á skemmtistöðum, þegar ég dansaði frá mér ástarsorg, fyrstu dansprufunni, fyrstu sýningunni sem atvinnudansari, óvæntum eldhúsdansi með mínum nánustu, þegar ég meiddist og gat ekki dansað og þegar ég notaði dansinn til að koma mér aftur á fætur.  Dansinn hefur verið mér sálufélagi, tjáningarform, líkamsrækt og atvinna. 

Þegar ég dansa ein heima í stofu næ ég að gleyma stund og stað. Það lækkar í hávaða hversdagsins og áreitið minnkar. Ég heyri betur í sjálfri mér, heyri betur í líkamanum. Ég finn fyrir vöðvunum, liðunum, æðunum, beinunum. Andardrátturinn breytist, blóðið rennur örar og hjartað slær taktinn. Ég leyfi líkamanum að taka stjórn og innra lífið hrindir af stað öldu hreyfinga. Stundum eru þær hægar og mjúkar, aðra daga kröftugar og jafnvel harkalegar. Ég finn hvernig losnar um streituna og spennan minnkar. Ég renn saman við alheimsflæðið og næ dýpri tengingu við innsæið, sköpunarkraftinn, hjartastöðina og líkamann. Allt verður aðeins skýrara, aðeins mýkra, aðeins viðráðanlegra. 

Þegar ég dansa með öðrum finn ég fyrir mannlegri tengingu. Rökhugsunin fær að hvíla sig og ég stíg inn í sameiginlegt flæði líkama. Líkama með ólíka reynslu og sögu. Líkama sem geyma djúpa visku og marglaga upplýsingar. Líkama sem dansinn sameinar þetta augnablik. 

Þegar ég dansa á sviði upplifi ég annars konar tenginu. Ég finn hvernig öll skynjun verður næmari og ég upplifi valdeflandi kraft þegar ég mæti orkunni frá áhorfendum. Orkan mín og orkan þeirrra renna saman og listaverkið lifnar við. Dansinn er alþjóðlegt tungumál sem getur snert hug og hjörtu þvert á menningarheima. Hver og einn hefur frelsi til að skilja listaverkið á sinn hátt, út frá eigin reynslu og bakgrunni. Þannig verða til óteljandi sögur og óteljandi tengingar sem mynda vef langt út fyrir leikhúsið. 

Ég hef upplifað á eigin skinni töframátt dansins og fundið fyrir umbreytandi krafti hans. Í mínum huga er dansinn heilandi afl sem getur stuðlað að sameiningu í heimi þar sem sundrung verður sífellt meira vandamál.

Ég óska þess að dansinn verði stærri hluti af lífi okkar allra. Ég óska þess að þjóðarleiðtogar heimsins fái tækifæri til að dansa sem oftast og nái þannig dýpri tengslum við innsæi sitt, samvisku, samkennd og mennsku, einir sér og hver með öðrum. Umfram allt óska ég okkur öllum frelsis til að dansa, hvar sem er og hvenær sem er.

Megi dansinn breyta heiminum til hins betra. 

Lovísa Ósk Gunnarsdóttir

Ávarp á Alþjóðlega leiklistardeginum 27. mars 2025 eftir Birni Jón Sigurðsson, sviðshöfund, Íslandi.

Ekkert er jafn vont og lélegt leikhús. Ekkert er jafn yfirgengilega ömurlegt og slæmt sviðsverk. Að sitja í sal og horfa á líkama sprikla og segja eitthvað sem þú tengir ekki við, sem þú ert ósammála, sem þú nennir ekki. Þú gengur úr salnum, út undir regnþrunginn dimman himininn, þrammar á barinn og rakkar sýninguna í þig, finnur til öll lýsingarorðin um hversu átakanlega hrikaleg upplifunin var – þetta var glatað, þetta var cringe, hvað voru þau eiginlega að pæla þegar þau settu þetta á svið, hvernig dettur þeim í hug að sviðsetja svona klisjur, þetta hefði átt að vera svona, þetta hefði átt að vera hinsegin, það var þetta sem hefði átt að gerast, þetta hér var eini bjarti punkturinn en svo tókst þeim einhvernveginn að klúðra því líka.

Sviðslistir eru ófyrirgefanlegur vettvangur, það ætti að girða leikhúsið af með lögregluborðum fyrir glæpina sem það hefur framið á athygli fólks. Að fá fólk inn í sal, troða því saman hliði við hlið í þröng sæti. Sitjandi í myrkrinu í lélegri loftræstingu og sumir hósta og sumir skrjáfa og aðrir snúa sér við og sjá hverjir eru í salnum og sumir spjalla og sumir setja símann á silent og aðrir gleyma að setja símann á silent og svo slokkna ljósin og á svið er sett atburðarás.

Kannski hundrað manns saman, kannski fimm hundruð, sem deila þessari reynslu, sem fá að hverfa inn í fjöldann, upplifa í hópi, í húsi, í myrkri. Orkan, tengslin milli flytjenda á sviðinu, sögur, hreyfingar, tónlist, hljóð, dans. Finna fyrir vandlega handmótuðum tímanum. Finna öldur samkenndar leggjast yfir myrkvaðan salinn, finna sætin hristast þegar hlátrasköllinn kútveltast um bekkina. Finna gæsahúðina seytla niður veggina þegar sannleikurinn smýgur inn í þig á milli línanna. Sjá fullkomnunina þegar allt kemur saman í þessu augnabliki sem næst hvergi annars staðar en í leikhúsi. Þegar allt gengur upp. Þegar augnablikið verður eilíft í huga hóps sem situr í myrkvuðum sal, kannski hundrað saman, kannski fimm hundruð. Standa upp og klappa, því þetta var eitt af þessum einstaklega sjaldgæfu kvöldstundum. Þar sem þú upplifðir hið fullkomna andartak.  

Leikhúsið er stofnun sem sérhæfir sig í því, ímyndið ykkur, handverksfólk augnabliksins.

Stundum mætti heyra saumnál detta.

Stundum heyrist snöktið tipla á tánum um salinn. 

Stundum er ekki hægt að halda áfram vegna hláturflóðbylgju.

Stundum sprettur fram sjálf fegurðin.

Stundum missa leikarar andlitið.

Stundum gengur allt upp.

Það gerist alls ekki alltaf.

Það gerist eiginlega aldrei.

En það er líka það dýrmætasta sem ég veit.

Og ég fer í leikhús til að safna þessum augnablikum.

Til að slíkt verði til þarf dirfsku og hugrekki.

Bravo á orðstofna í einmitt þeim orðum, dirfsku og hugrekki. Það krefst hugrekkis að setja saman atriði fyrir annað fólk, að standa svo á sviðinu, í búningi, í ljósum, í augliti kannski hundrað manns, kannski fimmhundruð, og geta sig hvergi falið. Það krefst dirfsku að standa á sviði og reyna að setja saman hið fullkomna augnablik, það er óðs manns æði. Það er djarft að dvelja í óvissunni. Að miða út í myrkrið – því að myrkrið er fullt af stjörnum. Í hinu fullkomna andartaki fangarðu eina slíka, bravo.

En það er ekki allt leikhús djarft, það er ekki allt leikhús hugrakkt. Það verðskulda ekki öll sviðsverk bravo.

Ekkert er jafn vont og lélegt leikhús.

En ekkert er jafn undursamlega stórfenglegt og leikhús þar sem flytjendur og áhorfendur, stundum kannski hundrað, stundum kannski fimmhundruð, fanga saman þessa stjörnu. Ganga svo úr salnum, út undir regnþrunginn dimman himininn, fullir af ljósi.

Birnir Jón Sigurðsson er sviðshöfundur sem leggur áherslu á ný, íslensk, frumsamin verk. Hann var hússkáld Borgarleikhússins 2022-23 þar sem hann skrifaði verkið Sýslumaður Dauðans og vinnur nú að enduruppsetningu samsköpunarverksins SUND í Þjóðleikhúsinu. Hann er einn af stofnendum Tóma rýmisins, æfinga- og tilraunarýmis í sviðslistum.