Ávarp á Alþjóðlega leiklistardeginum 27. mars 2026
Willem Dafoe, leikari og leikhúsmaður, USA
Ég er leikari og þótt ég sé einkum kunnur fyrir hlutverk mín í kvikmyndum á ég djúpar rætur í leikhúsinu. Ég var leikari í Wooster-leikhópnum í New York á árunum 1977 til 2003. Ég skapaði og lék í ýmsum frum uppfærslum leikhópsins í The Performing Garage – leikhúsinu og fór með þeim í leikferðir um allan heim. Ég starfaði einnig með Richard Foreman, Robert Wilson og Romeo Castellucci. Um þessar stundir er ég listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins. Þetta verkefni, atburðir í heiminum og ástríða mín að snúa aftur til starfa í leikhúsinu, hefur mótað djúpa sannfæringu mína um mikilvægi leiklistarinnar og hinn einstaka, jákvæða kraft hennar.
Á upphafsárum mínum með Wooster-leikhópnum gerðist það oft að aðsókn á sumar sýningar okkar var afar dræm. Við höfðum fyrir reglu að þegar þátttakendur í sýningunni voru fleiri en áhorfendur mátti aflýsa henni. En við gerðum það samt aldrei. Mörg innan leikhópsins voru ekki leiklistarmenntuð heldur komu úr ýmsum áttum með ýmiss konar menntun og reynslu í farteskinu en með það sameiginlega markmið að skapa leiklist. „The show must go on“ var sannarlega ekki mottó leikhópsins en okkur fannst við skuldbundin áhorfendum okkar.
Við æfðum gjarnan á daginn og sýndum árangurinn á kvöldin sem verk í vinnslu. Sumar sviðsetningar okkar voru mörg ár í vinnslu og við fjármögnuðum starfið með leikferðum eldri sýninga. Það fór stundum í taugarnar á mér þessi áralanga vinna við sköpun einnar sýningar. Æfingarnar gátu verið býsna þreytandi en engu að síður voru kvöldin þegar við sýndum verk í vinnslu alltaf spennandi, jafnvel þótt fámennur áhorfendahópurinn væri úthrópandi neikvæður í dómum sínum um það sem við vorum að gera. Þannig varð mér ljóst, sama hve fáir eru viðstaddir, að það eru áhorfendur sem gefa leiklistinni merkingu og líf.
Á skilti í spilavítinu stendur: „You must be present to win,“ þú verður að vera viðstaddur til að vinna. Augljósasti styrkur leikhússins er hin einstaka sameiginlega upplifun sviðsetts sköpunarverks, – ávallt í rauntíma. En svo er sýning auðvitað aldrei nákvæmlega eins. Aldrei hefur leiklistin verið jafn mikilvæg og lífsnauðsynleg, félagslega og stjórnmálalega, eins og nú, og jafn afgerandi fyrir skilning okkar á sjálfum okkur og veröldinni.
„Fíllinn í herberginu“ er ný tækni og samfélagsmiðlar sem segjast vera nauðsynleg til mannlegra samskipta og félagsskapar en virðast þvert á móti fremur sundra fólki og einangra það. Þrátt fyrir að ég sé ekki á samfélagsmiðlum nota ég tölvuna mína daglega og hef meira að segja gúgglað sjálfan mig og spurt gervigreindina ráða. Maður væri blindur að taka ekki eftir að mannleg samskipti eru í hættu að verða skipt út fyrir félagsskap við tæki. Sumar tæknilausnir eru sannarlega gagnlegar, en að vita ekki hver er hinum megin á rásinni er umfangsmikið vandamál sem stuðlar að kreppu sannleika og veruleika. Þótt internetið geti vakið upp spurningar fangar það afar sjaldan þá töfrandi undrun sem leiklistin getur vakið. Undur sem byggir á þátttöku og athygli og ósjálfráðu endurkasti gjörða og viðbragða við þeim.
Sem leikari og leikhúsmaður er ég enn staðfastur í trú minni á kraft leiklistarinnar. Í veröld sem virðist einkennast æ meir af sundrungu ofbeldi og drottnunargirni er hlutverk okkar sem störfum við leiklistir að koma í veg fyrir að leikhús verði eingöngu eins konar viðskiptafyrirbæri sem hefur að markmiði að skemmta og gutlast í tómri afþreyingu eða visna í stofnanalegri varðveislu hefða. Miklu fremur er það verkefni okkar að magna styrk leikhússins, – hæfileika þess til að sameina fólk, hópa og menningu, og umfram allt að ögra og mótmæla gangi atburðanna…
Gott leikhús storkar hugsun okkar og hvetur okkur og styrkir til betra lífs.
Við erum félagsverur og líffræðilega gerð til að takast á við umheiminn. Skilningarvit okkar eru eins konar dyr að samskiptum og í þessum samskiptum og félagsskap við aðra, skiljum við betur hver við erum. Með því að segja sögur, með fagurfræði, tungumál, hreyfingu og sviðsmynd að vopni getur leikhúsið sem allsherjar listform sýnt okkur það sem var, það sem er og það sem veröld okkar gæti orðið.
Willem Dafoe (1955), listrænn stjórnandi leiklistarhluta Feneyjatvíæringsins (La Biennale di Venezia), var meðal stofnenda Wooster Group-leikhópsins sem starfaði í The Performing Garage í New York árin 1977 til 2004 og þróuðu þar afar framsækið leikhús. Hann starfaði einnig með Bob Wilson, Marina Abramovic, Richard Foreman og Romeo Castellucci. Í byrjun níunda áratugarins hóf hann einnig að leika í kvikmyndum og hefur síðan hlotið alþjóðlega viðurkenningu fyrir fjölhæfni sína. Hann hefur verið tilnefndur til fjögurra Óskarsverðlauna og hlaut Coppa Volpi-verðlaunin fyrir besta leik á kvikmyndahátíðinni í Feneyjum árið 2018.
Þýtt af Hafliða Arngrímssyni.
